ഇബ്നു അറബിയും ഹല്ലാജും: രചനയും കഥയും

ഒരു കാര്യം ആദ്യമേ വ്യക്തമാക്കട്ടെ — ഈ ഭാഗം രണ്ട് വ്യക്തികളെ അന്തിമമായി വിധിക്കാനുള്ളതല്ല. അവരുടെ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന ആശയങ്ങൾ എന്തായിരുന്നു, അതിനെക്കുറിച്ച് ചരിത്രത്തിൽ തന്നെ എന്ത് ചർച്ച നടന്നു എന്ന് മനസ്സിലാക്കുക മാത്രമാണ് ലക്ഷ്യം.

1ആരാണ് ഇബ്നു അറബി?

മുഹ്‌യിദ്ദീൻ ഇബ്നു അറബി (ഏകദേശം ഹിജ്റ 560–638, അതായത് എഡി 1165–1240) സ്പെയിനിൽ ജനിച്ച ഒരു സൂഫി തത്വചിന്തകനാണ്. "ഫുസൂസുൽ ഹികം", "അൽ-ഫുതൂഹാത്തുൽ മക്കിയ്യ" എന്നിവയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും അറിയപ്പെടുന്ന രചനകൾ. ഭാഗം 3-ൽ നമ്മൾ ചർച്ച ചെയ്ത "വഹ്ദത്തുൽ വുജൂദ്" എന്ന ആശയം പൊതുവെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത് — ഭാഗം 4-ൽ കണ്ട "ഇൻസാനുൽ കാമിൽ" എന്ന ആശയവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ രചനകളുമായി അടുത്ത് ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്.

ഇവിടെ ഒരു സൂക്ഷ്മത ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — "വഹ്ദത്തുൽ വുജൂദ്" എന്ന കൃത്യമായ പദപ്രയോഗം ഇബ്നു അറബി തന്റെ രചനകളിൽ നേരിട്ട് അധികം ഉപയോഗിച്ചിട്ടില്ല എന്ന് ചില ഗവേഷകർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു — ഇത് ഒരു "സിദ്ധാന്തം" ആയി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയത് കൂടുതലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്യന്മാരും പിൽക്കാല വ്യാഖ്യാതാക്കളുമാണ്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വന്തം എഴുത്ത് വളരെ സാന്ദ്രവും കാവ്യാത്മകവും പല അർത്ഥങ്ങൾക്ക് ഇടം നൽകുന്നതുമാണ് — ഇതുകൊണ്ട് തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ ഉദ്ദേശ്യം എന്തായിരുന്നു എന്നതിൽ പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ തന്നെ നൂറ്റാണ്ടുകളായി ചർച്ച തുടരുന്നു.

2എന്തുകൊണ്ടാണ് ഇത് ഇത്രയേറെ ചർച്ചാവിഷയമായത്?

ഇബ്നു അറബിയുടെ രചനകളിലെ ഏറ്റവും വിവാദപരമായ ഭാഗങ്ങളിലൊന്ന് "ഫുസൂസുൽ ഹികം"-ൽ ഫിർഔനിനെ (ഫറോവ) കുറിച്ചുള്ള ഒരു പരാമർശമാണ് — മുങ്ങിമരിക്കുന്ന നിമിഷത്തിൽ ഫിർഔൻ വിശ്വസിച്ചു എന്നതിനെ ചില വായനകളിൽ ഒരു സാധുവായ വിശ്വാസമായി വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നതായി തോന്നിക്കുന്ന ഒരു ഭാഗം. ഇത് ഇമാം ഇബ്നു തൈമിയ്യ ഉൾപ്പെടെയുള്ള പല പണ്ഡിതന്മാരുടെയും ശക്തമായ വിമർശനത്തിന് കാരണമായി — അവർ ഇബ്നു അറബിയുടെ ചില രചനകളിൽ തൗഹീദിന് വിരുദ്ധമായ ആശയങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് വിലയിരുത്തി.

അതേസമയം മറ്റ് ചില പണ്ഡിതന്മാർ ഈ ഭാഗങ്ങളെ വ്യത്യസ്തമായി വായിച്ചു — ചിലർ ഇതിനെ ആലങ്കാരികമോ തത്വചിന്താപരമായ ഒരു സൂക്ഷ്മ വാദമോ ആയി വ്യാഖ്യാനിച്ചു, ചിലർ ഈ ഭാഗങ്ങൾ തന്നെ പിൽക്കാലത്ത് കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെട്ടതോ തെറ്റായി പകർത്തപ്പെട്ടതോ ആകാമെന്ന് വാദിച്ചു.

3ആരാണ് മൻസൂർ അൽ ഹല്ലാജ്?

ഹുസൈൻ ഇബ്‌നു മൻസൂർ അൽ ഹല്ലാജ് (ഏകദേശം എഡി 858–922, ഹിജ്റ 244–309) പേർഷ്യയിൽ ജനിച്ച ഒരു സൂഫി സഞ്ചാരിയായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ആദ്യകാലത്ത് പ്രശസ്ത സൂഫി ഗുരുവായ ജുനൈദുൽ ബാഗ്ദാദിയുടെ കീഴിൽ പഠിച്ചിരുന്നു. പിന്നീട് അദ്ദേഹം പരസ്യമായി "അനൽ ഹഖ്" (ഞാൻ തന്നെയാണ് അൽ-ഹഖ്, അതായത് അല്ലാഹുവിന്റെ ഒരു നാമം) എന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചതിന്റെ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു. ബാഗ്ദാദിലെ ഭരണകൂടവും അക്കാലത്തെ പല പണ്ഡിതന്മാരും ഇതിനെ കടുത്ത മതനിന്ദയായി കണ്ടു, ഒടുവിൽ എഡി 922-ൽ അദ്ദേഹത്തെ വധശിക്ഷയ്ക്ക് വിധേയനാക്കി.

ഇവിടെ ഒരു ചരിത്രവസ്തുത ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — ഹല്ലാജിന്റെ സ്വന്തം ഗുരു ജുനൈദുൽ ബാഗ്ദാദി തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഈ നിലപാടിൽനിന്ന് അകന്നുനിന്നു എന്നാണ് ചരിത്രരേഖകൾ കാണിക്കുന്നത്. അതായത്, ഹല്ലാജിന്റെ ഈ പ്രസ്താവന സൂഫി പാരമ്പര്യത്തിൽ തന്നെ ഏകാഭിപ്രായത്തോടെ അംഗീകരിക്കപ്പെട്ട ഒന്നായിരുന്നില്ല — അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വന്തം ഗുരു തന്നെ ഇതിനോട് വിയോജിച്ചു.

4"അനൽ ഹഖ്": എങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കണം?

ഈ പ്രസ്താവനയെക്കുറിച്ച് ചരിത്രത്തിൽ രണ്ട് പ്രധാന വായനകൾ കാണാം:

• ഒന്ന്: ഇത് അക്ഷരാർത്ഥത്തിൽ തന്നെ താൻ അല്ലാഹുവാണ് അല്ലെങ്കിൽ അല്ലാഹുവുമായി ലയിച്ചു എന്ന അവകാശവാദമാണ്. ഈ അർത്ഥത്തിലാണ് ഇത് മനസ്സിലാക്കുന്നതെങ്കിൽ, ഇത് ഭാഗം 3-ൽ നമ്മൾ കണ്ട "സൃഷ്ടിയും സ്രഷ്ടാവും ഒന്നാണ്" എന്ന അതേ പ്രശ്നത്തിലേക്ക് നേരിട്ട് ചെന്നെത്തുന്നു — "അവനെപ്പോലെ യാതൊന്നുമില്ല" (ശൂറാ 42:11) എന്ന വ്യക്തമായ തത്വത്തോട് ഇത് നേരിട്ട് എതിരാണ്.
• രണ്ട്: ഇത് ഒരു ആത്മീയ "ലഹരി" അവസ്ഥയിൽ (സുക്ർ) ഉണ്ടായ ഒരു വികാരപ്രകടനം (ശത്ഹ്) ആണ് — സ്വബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട ഒരു നിമിഷത്തിൽ പുറത്തുവന്ന വാക്കുകളാണ്, ഇതൊരു മതപരമായ ഉപദേശമോ സിദ്ധാന്തമോ ആയി ഉദ്ദേശിച്ചതല്ല. ഈ വായനയിൽ, ഹല്ലാജ് സ്വയം അല്ലാഹുവാണ് എന്ന് "പഠിപ്പിച്ചു" എന്ന് പറയുന്നത് ശരിയല്ല.

ഈ രണ്ട് വായനകളിലും ഒരു കാര്യം വ്യക്തമാണ് — ഏത് വായന എടുത്താലും, "ഞാൻ തന്നെയാണ് അല്ലാഹു/അൽ-ഹഖ്" എന്ന വാചകം ഒരു പൊതു മതവിധിയായോ ഒരു മുസ്‌ലിം പിന്തുടരേണ്ട സിദ്ധാന്തമായോ ഒരിക്കലും സ്വീകരിക്കാൻ പറ്റില്ല. ഒരു ആത്മീയാനുഭവത്തിൽ ഒരാളുടെ നാവിൽ നിന്ന് വന്ന വാക്കുകൾ, അത് മനഃപൂർവമായാലും അല്ലെങ്കിലും, ഖുർആൻ-സുന്നത്തിന് എതിരായ ഒരു ആശയത്തിന് തെളിവാകില്ല.

5രചനയും കഥയും വേർതിരിക്കുക

ഇബ്നു അറബിയെയും ഹല്ലാജിനെയും കുറിച്ച് നൂറ്റാണ്ടുകളായി ധാരാളം കഥകളും അത്ഭുതവിവരണങ്ങളും പ്രചരിച്ചിട്ടുണ്ട് — ഇവയിൽ പലതും അവരുടെ സ്വന്തം രചനകളിൽ നിന്നല്ല, പിൽക്കാല ഭക്തസാഹിത്യത്തിൽ നിന്നാണ് വന്നത്. ഇതൊരു പൊതു തത്വമായി ഓർക്കേണ്ടതുണ്ട് — ഒരു ചരിത്രവ്യക്തിയെക്കുറിച്ച് ഒരു കഥ കേട്ടാൽ, അത് ആ വ്യക്തിയുടെ സ്വന്തം രചനയിലുള്ളതാണോ, വിശ്വസനീയമായ ചരിത്രരേഖയിലുള്ളതാണോ, അതോ പിൽക്കാലത്ത് കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെട്ട ഒരു ഭക്തകഥയാണോ എന്ന് വേർതിരിച്ചറിയണം.

6നിഗമനം

• ഭാഗം 3, 4-ൽ പരിശോധിച്ച ആശയങ്ങൾ (വഹ്ദത്തുൽ വുജൂദ്, ഇൻസാനുൽ കാമിൽ) ചരിത്രപരമായി ഇബ്നു അറബിയുടെ പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വന്തം ഉദ്ദേശ്യത്തെക്കുറിച്ച് പണ്ഡിതന്മാർക്കിടയിൽ തന്നെ ആഴമായ ഭിന്നതയുണ്ട് — ഇത് ഒരു ലളിതമായ വിഷയമല്ല.
• ഹല്ലാജിന്റെ "അനൽ ഹഖ്" പ്രസ്താവന അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വന്തം ഗുരു ജുനൈദ് തന്നെ അംഗീകരിച്ചിരുന്നില്ല — ഇത് സൂഫി പാരമ്പര്യത്തിൽ തന്നെ ഏകാഭിപ്രായമില്ലാത്ത ഒരു കാര്യമാണ്.
• ഏത് വായനയിലും, "ഞാൻ തന്നെ അല്ലാഹു" എന്ന വാചകം ഒരു മതവിധിക്ക് തെളിവാകില്ല — അക്ഷരാർത്ഥ വായന തൗഹീദിന് നേരിട്ട് എതിരാണ്.
• ഇരുവരെയും കുറിച്ച് പ്രചരിച്ച പല കഥകളും അവരുടെ സ്വന്തം രചനയിൽ നിന്നല്ല, സ്ഥിരീകരിക്കാതെ ഒന്നും ആരോപിക്കരുത്.

അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ നമ്മൾ മറ്റൊരു കോണിലേക്ക് നീങ്ങുന്നു — റൂമിയുടെ കവിതകളും ഇമാം ഗസാലിയുടെ ആത്മശുദ്ധീകരണ രചനകളും. ഇവർ രണ്ടുപേരും സൂഫി പാരമ്പര്യത്തിൽ പെട്ടവരാണെങ്കിലും, ഇബ്നു അറബിയുടെയും ഹല്ലാജിന്റെയും അതേ വിവാദത്തിലല്ല നിൽക്കുന്നത് — എല്ലാ സൂഫി ചിന്തകരും ഒരേ തരക്കാരല്ല എന്നത് വീണ്ടും ഇവിടെ തെളിയിക്കപ്പെടും.